Бугун инсоният ҳаётига шиддат билан кириб келаётган сунъий интеллект технологиялари иқтисодиёт, тиббиёт, таълим ва саноат билан бир қаторда ҳуқуқ соҳасини ҳам тубдан ўзгартирмоқда. Яқингача фақат фантастик ғоя сифатида қабул қилинган кўплаб имкониятлар бугун кундалик амалиётга айланиб улгурди. Савол туғилади: сунъий интеллект ҳуқуқшунос, адвокат ёки судья ўрнини эгаллаши мумкинми?

Мутахассисларнинг аксарияти бу саволга ҳозирча қатъий “йўқ” деб жавоб беради. Бироқ улар бошқа бир ҳақиқатни ҳам тан олади: сунъий интеллект ҳуқуқ соҳасидаги иш услубини тубдан ўзгартирмоқда.

Сўнгги йилларда ҳуқуқий муносабатлар жуда мураккаблашди. Қонунлар, қонуности ҳужжатлари, суд қарорлари, расмий шарҳлар ва ҳуқуқни қўллаш амалиёти ҳажми йилдан-йилга ошиб бормоқда. Биргина ҳуқуқшунос ёки судьянинг минглаб ҳужжатларни қисқа вақт ичида ўрганиб чиқиши амалда қийин. Ана шундай шароитда LegalTech деб аталувчи рақамли технологиялар ҳуқуқ тизимининг ажралмас қисмига айланмоқда.

LegalTech тушунчаси кўпинча сунъий интеллект билан бир хил маънода қўлланади. Аслида эса улар ўртасида фарқ бор. Электрон суд, электрон нотариат, онлайн ҳуқуқий хизматлар, электрон ҳужжат айланиши, видеоконференция орқали суд мажлислари ўтказиш каби тизимлар LegalTech ҳисобланади. Сунъий интеллект эса мазкур соҳанинг энг мураккаб ва илғор йўналишларидан бири ҳисобланади.

Бугун дунёнинг кўплаб мамлакатларида сунъий интеллект ҳуқуқий ҳужжатларни таҳлил қилиш, суд амалиётини ўрганиш, ҳуқуқий хатарларни баҳолаш ва ҳуқуқшуносларга тавсиялар беришда фаол қўлланилмоқда. Айрим дастурлар бир неча сония ичида минглаб суд қарорларини таҳлил қилиб, ўхшаш ишларни топиб бериш имкониятига эга. Бу эса вақтни тежаш ва ҳуқуқни қўллаш амалиётида ягона ёндашувни шакллантиришга хизмат қилмоқда.

Ўзбекистон ҳам бу жараёнлардан четда қолаётгани йўқ. Мамлакатимизда сунъий интеллект соҳасини ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солиш бўйича муҳим қадамлар ташланмоқда. Қонунчиликка “сунъий интеллект” тушунчаси расман киритилди. Энг муҳими, инсон ҳуқуқ ва эркинликларига дахлдор юридик аҳамиятга эга қарорларни қабул қилишда фақат сунъий интеллект хулосасига таяниш мумкин эмаслиги қонун билан белгилаб қўйилди.

Бу норма тасодифан қабул қилингани йўқ. Чунки ҳуқуқ фақат қонун моддаларини топишдан иборат эмас. Унга амал қилишда адолат, виждон, инсонийлик, вазиятнинг ўзига хос жиҳатлари ва жамият омиллари ҳам катта аҳамиятга эга. Ҳозирча ҳеч бир дастур ёки алгоритм инсоннинг ҳуқуқий фикрлаши ва ҳаётий тажрибасини тўлиқ такрорлай олмайди.

Шу билан бирга, сунъий интеллектнинг имкониятларини ҳам камситиш мумкин эмас. У катта ҳажмдаги ҳуқуқий маълумотларни инсонга нисбатан бир неча баравар тез қайта ишлайди. Суд ишларини саралайди, ҳужжатлар лойиҳасини тайёрлайди, ҳуқуқий таҳлил ўтказади ва турли сценарийларни таққослаб беради. Бу эса ҳуқуқшунослар ва судьяларга кўпроқ таҳлилий иш билан шуғулланиш имконини яратади.

Бироқ технологиянинг иккинчи томони ҳам бор. Мутахассислар энг катта хавф сифатида рамзий маънодаги “қора қути” муаммосини тилга олишади. Баъзан сунъий интеллект маълум бир хулосани тақдим этади, аммо нима учун айнан шу натижага келганини тушунтириб беролмайди. Ҳуқуқ соҳасида эса ҳар қандай қарор асосланган бўлиши шарт. Қарорнинг ўзи эмас, унинг қандай қабул қилингани ҳам муҳим ҳисобланади.

Сўнгги вақтларда кенг тарқалган генератив сунъий интеллект воситалари билан боғлиқ яна бир муаммо бор. Улар баъзан мавжуд бўлмаган қонун, суд қарори ёки ҳуқуқий манбани “ўйлаб топиши” мумкин. Шунинг учун ҳуқуқ соҳасида сунъий интеллект тайёрлаган ҳар қандай маълумотни инсон албатта қайта текшириши зарур.

2023 йилда АҚШда сунъий интеллект билан боғлиқ бир қизиқ воқеа юз берди. Нью-Йорк федерал судида кўрилган Mata v. Avianca ишида адвокат ChatGPT ёрдамида тайёрланган ҳуқуқий хулосани судга тақдим этди. Бироқ унда келтирилган бир нечта суд прецедентлари аслида мавжуд эмаслиги аён бўлиб қолди.

Натижада суд адвокатларни жаримага тортди ва муҳим хулосани илгари сурди: сунъий интеллектдан фойдаланиш мумкин, аммо унинг тақдим этган маълумотлари ва ҳуқуқий манбаларини текшириш адвокатнинг касбий мажбурияти ҳисобланади. Бу воқеа ҳуқуқ соҳасида сунъий интеллектдан масъулиятли фойдаланиш зарурлигини яққол намоён этган энг машҳур мисоллардан бири сифатида эътироф этилади.

Яна бир жиддий хавф – алгоритмик оғиш. Агар дастур бирёқлама ёки нотўғри маълумотлар асосида ўқитилган бўлса, унинг хулосалари ҳам нохолис чиқиши мумкин. Бу эса муайян шахслар ёки ижтимоий гуруҳларга нисбатан адолатсиз қарорлар қабул қилинишига олиб келиши хавфини туғдиради.

Халқаро ташкилотлар ҳам айнан шу нуқтаи назарни қўллаб-қувватламоқда. ЮНЕСКО, Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD), Европа Кенгашининг тегишли институтлари сунъий интеллектни судья ёки прокурор ўрнини босувчи восита эмас, балки ҳуқуқий қарор қабул қилишда ёрдамчи механизм сифатида баҳоламоқда.

Ўзбекистонда қабул қилинган “Сунъий интеллект технологияларини 2030 йилга қадар ривожлантириш стратегияси” ҳам айнан шу ёндашувга асосланган. Шунингдек, “Рақамли суд” концепцияси доирасида суд ишларини рақамлаштириш, ҳужжат айланишини соддалаштириш ва масофавий иштирок имкониятларини кенгайтириш ишлари олиб борилмоқда.

Бу жараёнлар биринчи навбатда фуқаролар учун қулайлик яратади: судга мурожаат қилиш осонлашади, ҳужжатлар тезроқ кўриб чиқилади, ортиқча қоғозбозлик қисқаради. Бироқ ҳар қандай рақамлаштириш инсон ҳуқуқлари, шаффофлик ва адолат тамойиллари билан уйғун ҳолда амалга оширилиши лозим.

Шу нарса аниқки, келажакдаги ҳуқуқ тизимини сунъий интеллектсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Аммо бу келажакда қарор қабул қилувчи эмас, балки инсонга хизмат қилувчи сунъий интеллект устувор бўлиши керак. Чунки адолатни таъминлаш фақат технологиянинг эмас, аввало инсоннинг масъулиятидир.

Заҳро Маҳмудова
тайёрлади