Тарбия борасида нафақат ҳар бир миллатнинг, балки ҳар бир оиланинг, ҳар бир инсоннинг ҳам ўзига хос мактаби, ўз анъанаси бор. Тарихга назар ташласак, аждодларимиз азалдан тарбия масаласига ўта нозик ёндашув сифатида қарашган. “Бир болага етти қўшни ота-она” деган нақл бежизга айтилмаган. Оилада камол топаётган ўғил-қизга нафақат ота-онаси, оиладаги катталар, устозлари, балки, қўни-қўшни-ю маҳалла-кўй ўгит, маслаҳат беришга эринмаган. Бугун ҳам шундаймикан?! Ўйлаб қоласан киши. Болалигимиз билан бугуннинг болаларини солиштирсак, “сиркаси сув кўтармайдиган”, сал нарсага асабийлашадиган, тўғри гапниям тушунтирсангиз, энсаси қотадиган ёшларни кўриб, очиғи, ғалати аҳволга тушасиз.   

Улар кимдан, қаердан тарбия олишаяпти? “Ёшлар китоб ўқимай қўйди...” деган эътирозлар ҳам айтилавериб, оддий гапга айланди. Бугуннинг ёшлари учун асосий овунчоқ ва таъбир жоиз бўлса, “нажот” бўлаётган интернетда эса, ҳамма нарса бор – яхши ҳам, ёмон ҳам...

Бугунги ёшларга биров “Отанг ўтирган уйнинг томига чиқма” деган мақолни айтмайди ҳам. Ҳамма ўз билганича яшаяпти. Бугун биров бировга ақл ўргатиб кўрсин, эшитадиганини эшитади... Ҳар қанча аччиқ бўлмасин, оддий ҳақиқат бу.

Она сути оғзидан кетмаган, сутли бўтқа егувчи, ҳали тили чиқмаган чақалоқлар ҳам онасининг бағрида икки кўзи экранга қараб ўтиради. “16+”, “18+” дегандай чекловлар, белгилар экранга термулган кўзларни экранга қарамасликка мажбур қилолмайди ҳеч қачон! Ҳали эсини танимаган болакайларнинг икки кўзи экранда, бор хаёли интернетда! Бу ерда ёш чегарасини белгиловчи “+” деган белги ҳеч нарсани англатмайди. Сабаби, эфирга узатилаётган нарсани томошабинга сен кўр, сен кўрма, деб чеклаб бўлмайди. Қонунчилигимизда мана шу тартибни яна бир кўриб чиқиш, фақатгина ёш чегарасини белгилашни эмас, ахлоқ меъёрлари устунлигини муҳим деб билиш талаб қилиниши керак, деб ўйлайман. Сабаби, шундоғам интернет тармоғига чеклов йўқ, болаларимизнинг юз-кўзи қаттиқ бўлиб бўлди.

Ёзги таътилда болалари билан тоғли баҳаво ҳудудга бирор ҳафтага кетган оила ҳали мактаб ўқувчиси бўлган болаларининг зерикарли саёҳатдан зерикканини айтиб, “вай-фай” сўраб қилган хархашасидан кейин шаҳарга қайтганига нима дейсиз!

Йўловчи автобусда ёш болали оналар ўриндиғида ўтирган аёлнинг ҳали ёшига тўлиб улгурмаган ўғилчасининг оғзидаги сўрғични сўриб, телефонда “мультик” кўриши бугун ҳеч биримизга ҳайратланарли ҳол бўлиб туюлмайди ҳам.

Бу воқеа-ҳодисалар эртакда эмас, бугунги замонамизда бўлаётган ҳангомалар. 

Боласига ҳамма нарса олиб берса ҳам бирор марта битта китоб олиб бермайдиганлар жуда-жуда кўп... Болага таълим беришга қўшиб тарбия беришни ҳам ўқиш жойига топшириб қўйиш нотўғри ҳолат. Дарслик китобини ҳам қойиллатиб ўқимайдиган, бир вароқ гапни ҳам хатосиз ёзолмайдиган ёшларимиз ҳам етарли.   

Мактабда таълим бераётган устозига қўл кўтараётган болалар қаердан пайдо бўлаяпти? Нима деб ўйлайсиз, уларни қайси муҳит тарбиялаяпти? Болаларининг фақат моддий эҳтиёжини эмас, маънавий оламини ҳам ўйлайдиган ота-оналар орамизда кўп. Аммо... уйида оилавий кутубхонаси тугул бирорта китоб бўлмаса ҳам тўй-ҳашамдан, гап-гаштакдан, чойхона-ю улфатчиликдан бери келмайдиганлар ҳам етарли...

Хазон бўлган умидлар

Сўнгги пушаймон – ўзингга душман, дейдилар. Ён-атрофимизда бўлиб ўтган мана бу воқеа ҳам эшитган қалбни ларзага солади.

Бағрида ардоқлаб катта қилгани – ёлғизгина ўғлини тупроққа берган онаизорнинг оҳу ноласи оламни бузади.

– Бандалик... – деб унинг дардига шерик бўлади азага келган яқин қариндошларидан бири.

Таъзия бўлган куни ҳовлидаги аёлларнинг пичир-пичири қулоққа чалинади.

– Ўзи қўли эгри экан-да...

– Вой, унақа деманг, қўшни, илонниям, чаённиям боласи ўлмасин, пешонаси қурсин, ёшгина кетти-я, ёлғизгинаси эди-я...

– Тақдирида бор экан... Кўрган куни шу бўлсин, шўрлик, энди етдим деганида йиқилгани шу-да, ҳадемай келин туширарди. Қиз бола бировнинг хасми, қизларини узатса, кетади-қолади. Тобутини ким кўтаради шўрликкинани...

Аёлнинг дардини аёл тушунар, балки. Азага келганларнинг ҳаммаси ўзи билганича таскин-тасалли беради аёлга.

Отасининг қаддини эгиб кетди тилаб-тилаб олгани – ёлғиз ўғли.

– Қаерда адашдим-а, – деб ух тортади Малик ака бошини хам солиб, хўрсинганича.

Ўн йил Россияга кетиб адашдимикан... айни ўғлига тарбия берадиган маҳали. Шуларнинг усти-бошини бут қилай деб кетганди-ку, ёшиям қирқдан ўтди. Қизлари бўй етиб қолди. Акаси ўғри деган ном билан ҳибсга олиниб... айтгани тили бормайди... ҳали тупроғи совимасидан, кўнгилсизлик  устига кўнгилсизлик... Маҳаллада нима деган одам бўлди. Эл-юртга қандай қўшилади энди. Едиргани-ичиргани ҳароммиди ё?.. Ўйлаб ўйига етолмайди. 

Мана, катта қизи Назирага келган совчилар ҳам тўйни бекор қилиб кетишди... Хотинининг ичига чироқ ёқса ёришмайди.

Отаси раҳматли айтарди-я, “Игна ўғирлаган сигир ҳам ўғирлайди” деб. “Бола боққандан олов ёққан яхши” экан. Бошида мактабда ўқитувчиси шикоят қилганида, битта қалам билан осмон узилиб ерга тушармиди, қанча бўлса тўлайман, бола-да, расм чизгиси келиб олса олгандир-да, деганди, енгил қараганди ўшанди. Энди-чи, “Бешикда теккан, кафанда кетар” деб бежизга айтишмас экан-да... Афсус...       

Тарбиядаги бўшлиқни нима тўлдиради?

Ўсмир ёшлар ўртасида итоатсизлик, ота-онага қулоқ солмаслик иллатлари аллақачон шакл­ланиб улгурди. Ота-онасига ақл ўргатадиганлар ҳам бор... Бундайлар уйида кўрмаган тарбияни устози берса, индамай турармиди?! Ўқитувчисининг топшириғини бажармайдиган, ҳатто гап талашиб, керак бўлса, куч ишлатадиганларнинг кун сайин кўпайиб бораётгани ачинарли эмасми?..­

Вояга етмаганлар жиноятчилиги, ҳуқуқбузарлиги ҳақида гап кетганда, улар яшаётган оилавий муҳит, айниқса, ота-онаси асосий айбдор саналади. Кейинги йилларда оилавий ажримлар сони жудаям кўпаймоқда. Ҳаётга енгил қарайдиган ёшларимиз кўпайди. Жамоат жойларида катталарнинг ўзи ёшларга ўрнак бўла олмаяпти. Автобусда кетаётган аёл (эътибор беринг, аёл киши!) бекатда автобуснинг эшиги очилганида қўлидаги сувдан бўшаган елим идишни ташлаб юборса, нима дейсиз?! Фаросат масаласи ёш билан боғлиқ ҳодиса эмас, деган фикрга келмайсизми?

Ҳар ким ҳам яхши ниятда фарзанд тарбиялайди. Лекин тарбия – ўта нозик масала. Ота-онанинг ўзи тарбия кўрмаган бўлса, боласига нимани ўргатади? Истаймизми-йўқми, интернетдаги машҳурлар болаларнинг кун қаҳрамони, замона қаҳрамонига айланиб улгурди. Уларга ўхшаб кийинадиган, уларга ўхшаб рақсга тушадиган, тап тортмай ахлоқсизликни оддий ҳол санайдиганлар кўпайди.

Яна бир айтиш жуда оғир бўлган гап бор. Санъатнинг эшиги ҳам шармандаликка очилди. Замонавий кишиларимизнинг ётоқхонасида ҳам, ошхонасида ҳам телевизор бор. Аслида соғлом фикрлайдиган битта оилага битта телевизор ҳам етарли эмасми?.. Ҳайронман, шу оилада оилавий кутубхона йўқлигига...

Ўзбекнинг болалари киноларимиздаги бепарда саҳналарни кўриб катта бўлаяпти. Ўзини санъаткор деб санайдиганларнинг шаллақилик билан бақир-чақир қилиши инсоний ҳис-туйғуларни дағаллаштириб юбориши ҳеч гап эмас. Нимагадир ишдан ёки кундалик юмушидан чарчаб келиб экранга тикилган кўзлар шундай оғир саҳналарни кўришга маҳкум ва мажбур... Енгил-елпи сценарийлардаги “севги” саҳналари ёшларнинг алағда ақлини ҳам саёқ қилар даражага етди. Ҳақиқий адабиёт бир четда қолиб, хом-хатала, пуч ёнғоқ ёзилмишлар кўпайгандан-кўпайди. Кулги шинавандаларига аччиқ ҳазиллар қиладиган, бемаза кулгига сабаб бўлиб, ёшларнинг онгини заҳарлаётган шоввозларни кўтар-кўтар қилишдан ор қилмай қўйдик. Юзимиз қотди, кўзимиз қотди... Бу муҳитда оқни қорадан, яхшини ёмондан ажратиш учун соғлом, жуда соғлом ақл керак одамга.

Ўқувчининг қўлида телефон, талабанинг қўлида телефон, миясида билим ўрнига сифатсиз ахбороту бугунига ҳам, эртасига ҳам фойдасиз хабар ва янгиликларгина бор, холос. Бу ахборотлар эртага ҳеч кимга керак эмас, яна буюклар туғилмаяпти, деб айюҳаннос соламиз. Ахир, Беруний ёки Хоразмий китоб ўқиб дарс қилган-ку, уларга сунъий интеллект реферат ёзиб бермаган-ку! Энг ачинарлиси, шундай таълим олган авлод илмий ишини ҳам шу тахлит “юмалоқ ёстиқ” қилиб ҳимоя қилмоқда. 

Ташқи таъсирлар оқибатида хали она сути оғзидан кетмаган болалар “эрта улғайиб”, ўзи бола бўлиб туриб болали бўлиб қолаётгани жуда ачинарли. Айниқса, бундай ҳолатларда вояга етмаган қизлар ёки уларнинг оналари ўз жонига қасд қилиш ҳолатлари ҳам учрайдики, бу каби жиноятларни айтишга тил бормайди, бу ҳақда ёзишга келганда эса, юрагингиз, қўлингизгина эмас, қаламингиз ҳам титрайди.

“Ёғочнинг бўшини қурт ейди доим...”

Атоқли рус масалчиси Иван Криловнинг машҳур масалдаги “Ёғочнинг бўшини қурт ейди доим, тарихда мисоллар жуда кўп бунга” деган сўзларини кўпчилигимиз яхши биламиз. Тарбиядаги бўшлиқ ҳам бўш ёғочга ўхшайди, уни қурт кемиради.  

Вояга етмаганлар колонияси. Биров ҳавас қилмайдиган, кўнгилни чўктирадиган манзил. Ҳеч кимнинг боласи бу манзилни кўрмай катта бўлсин, деймизу лекин ҳаёт экан, кўп жиноятчиларнинг биринчи бор қоқилиб, келган манзили шу бўлган. Жиноят ишлари бўйича суд ҳукмлари билан танишсангиз, муқаддам бир неча маротаба судланган жиноятчиларнинг аксарияти биринчи марта шу манзилга ҳам бир қўниб ўтгани аён бўлади.    

75 ёшли бир онахонни биламан. 7-синфда ўқийдиган набираси билан ёлғиз яшайди. Ногирон ўғли фарзанд кўрмай оламдан ўтган. Қизи эса, руҳий касал. Улуғбек шу қизининг фарзанди. Онахон қўли калталигидан, қизи аёл киши бўлганидан уни еру кўкка ишонмай, бир хонали квартирасида устидан қулфлаб юради. Ҳар куни овқатлантиради, оқ ювиб, оқ тарайди. Куёви эса, бошқага уйланиб кетган. Улуғбекнинг тарбияси шу онахоннинг қўлида. Бу оила “Темир дафтар”га киритилган. Шундай бўлса ҳам, онахоннинг ойлик харажатлари рўзғор пулидан ортмайди, пенсия пули икки уйнинг коммунал тўловларига кетади. Онахон шу ёшида нима қилади денг, тўйхонага бориб ёшроқ шериги бўлган рус аёл билан бирга идиш-товоқларни ювиб, кундалик мояна топади. Тўйхонадан ош-овқат, қанд-қурс, нон келади шу уйга. Кунлар шу зайлда ўтаяпти. Онахон ҳалол ишлаб топган шу пулларини нима қилади денг, Улуғбекка кунлик “буфет пули” қилиб беради. Гоҳида 10 минг сўмдан, гоҳида 15 минг сўмдан, топиш-тутишига қараб... Онахон ўсмир ёшидаги тирик етим бўлган болани қаровсиз қолдириб бўлмаслигини яхши тушунади, унинг тарбияси билан алоҳида шуғулланади, дарсларини вақтида тайёрлашини, мактабга бориб-келишини назорат қилиб туради. Улуғбек жуда ақлли бола, дангаса, уришқоқ қўшни болаларга қўшилмайди, у билан суҳбатлашсангиз, орзулари бир олам. Катта бўлса, бувисини хурсанд қилишини, ишлатмаслигини айтади. Яратганнинг марҳамати билан онахон шу ёшида шундай ғайрат билан яшаб келаяпти. Нимага бу оилани мисол келтирдим. Кейинги пайтда вояга етмаганлар жиноятчилиги, ҳуқуқбузарлиги анча кўпайди. Ҳар ким ўз оиласини ислоҳ қила олса, жамиятда турли иллатлар авж олмайди. Ҳеч ким жиноятчи бўлиб туғилмайди. Болани унинг ён-атрофидаги шарт-шароит улғайтиради, яхши ёки ёмон хулқли қилиб тарбиялайди.

Катталар ҳам тарбияга муҳтож...

Бир фермер акамиз болалару ёшлар қолиб катталарнинг тарбиясизлигидан нолийди. Экинзорга сув тараётган сувчининг кетмонига болалар таглиги илиниб чиқса, бу нима деган гап?! Фарзанд тарбиялаётган келинларимизнинг ўзи тарбияга муҳтожмикан, деб ўйлаб қоласиз. Буғдой ўсаётган экинзорга оқиб келаётган ариқдаги сувда болалар таглигидан тортиб, “чипс”, “криешки” каби турли хил егуликлару салқин ичимликларнинг елим идишлари, қатиқ билан қаймоқнинг елим қадоқларигача бор... Шу ерга келганда, тарбия ҳақида ортиқча изоҳга ҳожат қолмайди.

Маърифатпарвар Абдулла Авлоний ёшлар тарбиясини “ҳаёт-мамот масаласи”, деб таърифлагани бежиз эмас. Ёзувчи Тоҳир Маликнинг “Жиноятнинг узун йўли” қиссасини ўқиганмисиз? Муаллиф бу асарида ўсмирларни жиноят кўчасига етакловчи сабабларни аниқ ҳаётий мисоллар билан чуқур таҳлил қилади. Шу жиҳатларини ҳисобга олиб бу китобни ҳар бир ота-она ўқиб чиқиши керак деб ҳисоблайман. Балки, шунда кўпчилик ота-оналар оилавий ҳаётда бошқа нарсаларни муҳим санаб, болаларининг моддий таъминотини ўйлаб, айнан фарзандининг тарбиясига келганда сусткашлик қилаётганини тушуниб етар!

Гулбаҳор ОРТИҚХЎЖАЕВА,

“Инсон ва қонун” мухбири