Сўнгги йилларда мамлакатимизда илм-фанни оммалаштириш ва илмий-инновацион фаолиятни рағбатлантириш мақсадида бир қатор муҳим норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилинмоқда. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 9 апрелдаги 159-сон қарори билан тасдиқланган «Нуфузли халқаро рейтинг ташкилотларининг рўйхатига киритилган хорижий олий таълим ташкилотларида илмий даража олган ёш мутахассисларга уй-жой сотиб олиш учун ипотека кредити ажратиш тартиби тўғрисида»ги Низом ушбу йўналишдаги муҳим қадамлардан бири бўлди.

Мазкур мақолада ушбу ҳуқуқий ҳужжатнинг мазмун-моҳияти, имтиёз субъектлари ва объектлари, шунингдек, ипотека кредитини молиялаштиришнинг ўзига хос юридик конструкцияси кетма-кетликда кенг ва профессионал даражада кўриб чиқамиз.

Кимлар ушбу ҳуқуқдан фойдалана олади?

Қарорга мувофиқ, мазкур давлат дастурининг субъектлари доираси қатъий белгиланган бўлиб, номзод бир вақтнинг ўзида қуйидаги юридик фактлар (шартлар)га мувофиқ келиши талаб этилади:

— Фуқаролик ҳолати: Ўзбекистон Республикаси фуқароси бўлиши;

— Ёш цензи: Кредит олиш учун ариза билан мурожаат қилган кунда 35 ёшдан ошмаган бўлиши;

— Илмий даража ва олийгоҳ нуфузи: QS (Quacquarelli Symonds), THE (Times Higher Education) ёки ARWU (Academic Ranking of World Universities) халқаро рейтинг ташкилотлари томонидан эълон қилинган рейтингда юқори 100 талик рўйхатга киритилган хорижий олий таълим ташкилотларида «PhD» ёки унга тенглаштирилган бошқа илмий даража олган бўлиши;

— Нострификация: Хорижий олий таълим ташкилотида олинган илмий даража ҳақидаги диплом белгиланган тартибда нострификация қилинган (тан олинган) бўлиши шарт.

Бу ерда муҳим жиҳат шундаки, хорижий олий таълим ташкилоти айнан номзодга илмий даража берилган кунда юқори 100 талик рўйхатда бўлиши талаб этилади. Рўйхат ҳар йили 10 январга қадар Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ҳамда «Эл-юрт умиди» жамғармаси томонидан тасдиқланиб, эълон қилиб борилади.

2. Қандай уй-жойларни харид қилиш мумкин?

Низомнинг 4-бандида ипотека кредити ҳисобига сотиб олиниши мумкин бўлган уй-жойларга нисбатан аниқ императив талаблар ўрнатилган:

— Фақат бирламчи уй-жой бозоридан олинган бўлиши;

— Қурилиши тугалланган ва фойдаланишга қабул қилинганига (мулк ҳуқуқи юзага келганига) уч йилдан кўп бўлмаган бўлиши;

— Тўрт қаватдан паст бўлмаган кўп квартирали уй-жойлардаги квартиралар бўлиши лозим.

3. Молиялаштириш механизми ва давлат субсидиясининг ноёб модели

Қарорнинг энг диққатга сазовор жиҳати – бу молиявий мажбуриятларни тақсимлаш механизмидир. Қонунчилик техникаси нуқтаи назаридан, бу ерда давлат, тижорат банки ва фуқаро ўртасидаги муносабатлар қуйидагича тартибга солинган:

Ипотека кредити базавий ҳисоблаш миқдорининг (БҲМ) 2 150 бараваригача бўлган миқдорда, 10 йил муддатга берилади. Бунда кредит сотиб олинадиган уй-жой қийматининг 80 фоизидан ошмаслиги (яъни, камида 20% дастлабки бадал талаб қилиниши) кўрсатилган.

Тижорат банкларига ресурслар Давлат бюджети ҳисобидан йиллик 10 фоиз ставкада депозит сифатида жойлаштирилади. Банк эса ўз навбатида фуқарога кредитни йиллик 14 фоиз ставкада ажратади.

Кўрсаткич	Тафсилот
Кредит миқдори	Базавий ҳисоблаш миқдорининг (БҲМ) 2 150 бараваригача
Кредит муддати	10 йил (120 ой)
Йиллик фоиз ставкаси	14% (банк томонидан тақдим этилади)
Фоиз тўловлари	Тўлиқ Олий таълим вазирлиги (Давлат бюджети маблағлари) томонидан қопланади — ҳар ой, кейинги ойнинг 25-санасига қадар
Асосий қарз тўлови	Кредит расмийлаштирган ойдан кейинги ойдан бошлаб, 10 йил давомида ойлик тўловлар асосида кредит олувчи томонидан қайтарилади
Банкнинг маржаси	Йиллик 4% (тижорий банкнинг даромади)
Кредит уй-жой қийматидан	Сотиб олинаётган уй-жой қийматининг 80%идан ошмаслиги лозим
Дастлабки тўлов	Кредит олувчи томонидан банк талабларига мувофиқ тақдим этилади (камида 20%)
Муддатидан олдин қайтариш	Кредит олувчи асосий қарзни белгиланган муддатлардан олдин тўлаш ҳуқуқига эга

Энг муҳим ҳуқуқий кафолат — кредит бўйича ҳисобланган фоиз тўловлари Вазирлик томонидан Давлат бюджети маблағлари ҳисобидан тўлиқ қоплаб берилади. Яъни, кредит олувчи ёш олим 10 йил давомида фақатгина асосий қарз миқдорини қайтаради. Фоиз юки фуқаронинг зиммасига тушмайди.

Имтиёзли кредитни тақдим этишдан кўзланган асосий мақсад — юқори малакали кадрларни мамлакат иқтисодиёти ва илм-фанида сақлаб қолишдир. Шу сабабли, Низомнинг 17-бандига мувофиқ махсус ҳуқуқий механизм жорий этилган: Кредит ажратилишидан олдин Вазирлик, иш берувчи ташкилот ҳамда кредит олувчи иштирокида уч томонлама шартнома тузилади. Ушбу шартномага кўра, кредит олувчи мутахассис ўша иш берувчи ташкилотда (устав фондида давлат улуши 50 фоиздан кам бўлмаган давлат ёки нодавлат ташкилотида) камида 5 йил ишлаб бериш мажбуриятини ўз зиммасига олади.

Мазкур қарор маъмурий тартиб-таомилларни сезиларли даражада рақамлаштирган бўлиб, бюрократик тўсиқларни бартараф этади:

Ариза бериш: Мурожаатлар Ягона интерактив давлат хизматлари портали (my.gov.uz) орқали бепул, электрон шаклда қабул қилинади.

Шахсга доир маълумотлар, яшаш манзили, нострификация қилинганлик ҳолати, иш жойи ва кафилнинг даромадлари ИИВ, ОАК ва Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг базаларидан интеграция платформаси орқали автоматик тарзда олинади.

Вазирлик 3 иш куни ичида дастлабки хулосани шакллантиради. Банк эса ҳужжатлар (шу жумладан, қурилиш ташкилоти билан шартнома) тақдим этилгач, 3 иш куни ичида тўлов лаёқатини ўрганиб чиқади.

Хориждаги нуфузли олийгоҳларда таҳсил олган ёшларни қўллаб-қувватлаш учун нафақат молиявий кафолатлар берилмоқда, балки Давлат бюджети ҳисобидан ипотека фоизларини тўлиқ қоплаб бериш орқали уларнинг ижтимоий ҳимояси юқори даражага кўтарилмоқда. Мазкур ҳужжат юртимизда креатив иқтисодиёт ва илмий инновациялар соҳаси ривожига пойдевор яратувчи мутахассислар қатламини шакллантиришда муҳим ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилади.

Алишер Аманбаев,
«Адолат» МҲАМ ходими