Тарихдан маълумки, ХIV асрнинг иккинчи ярми Марказий Осиё халқлари ижтимоий-сиёсий ҳаётида кескин бурилишлар даври бўлганди. Чунки бу пайтга келиб, Амир Темур етакчилигида кучли марказлашган давлатнинг тамал тоши қўйила бошланди. У асосий эътиборни юрт фа­ровонлиги, илм-фан равнақи, маъ­навий ва ижтимоий-сиёсий юксалиш­га қаратганди.

Шу боис иккинчи Ренессанс даври сифатида тарихга кирган.

Амир Темур адолатпарвар ҳукмдор, буюк саркарда сифатида ўзининг аниқ стратегиясига эга­ бўлган. Сиёсий-ахлоқий тартибот­га­ асосланган одил жамият барпо этиш­ни мақсад қилиб қўйганди ва мулк­, хазина, кучли лашкар ҳамда сиё­сий тизимнинг энг илғор шаклла­рини ўзида мужассам этган давлат­ни шакллантирган.

    Мазкур давлат бошқаришга оид сиёсий-ҳуқуқий қа­раш­ларида қонун устуворлигини таъминлаш энг муҳим масала сифатида қаралган.  Амир Темурнинг давлат ишларини ҳал этишда кенгаш, машварат ва қурултойга суяниб, иш тутгани бунга яқ­қол мисолдир.

Амир Темур ҳам ўз даврида бутун Осиё ҳамда Европа халқларини Тўхтамиш ва Боязид истибдодидан халос этиб, бу ўлкаларда сиёсий барқарорлик ўрнатган. У, энг аввало, ўз юрти ва элининг фаровонлигини ўйлаган халқпарвар бўлган. 

Мазкур ғоялар эса, Амир Темурнинг дав­латчилик борасида тутган исло­ҳотлари, давлат ва унинг тузилиши ҳамда сиёсий бошқарувига оид қим­матли тажрибаси, даврнинг сиё­­сий-ҳуқуқий қарашлари «Темур­ тузуклари» асарида ўз ифодасини топган.

   Масалан, ушбу асарда ёзилганидек, Амир Темур сиёсат арбоби, ҳам адолатпарвар ҳукмдор сифатида салтанатнинг марказий аппарати ва маҳаллий ҳокимиятнинг қайси иж­тимоий тоифаларга таянишини аниқ белгилаб берган. Шунингдек, уларнинг манфаатларини уйғунлаштириш, мансабдор шахсларнинг бурч ва вазифаларига оид илғор усулларни ҳам қўллаган. Амир Темур илк бор жамиятни 12 тоифага, яъни саййидлар, уламо ва шайхлар; билимдон кишилар; дуогўй тақводорлар; лашкарнинг сипоҳлари, сар­ҳанг ва амирлар; сипоҳ билан раи­ят; доно ва ишончли кишилар; ва­зирлар, саркотиб ва девон битикчи­лари; табиблар, мунажжим ва муҳандислар; муҳаддислар (ҳадис олим­­лари ва ровийлар), сўфийлар ва­ орифлар; ҳунар ва санъат аҳли; сай­ёҳ ва тижорат аҳлларига бўлиб, дав­лат бошқарувида уларнинг ёрдамидан фойдаланган.

Амир Темур вазирлар, амирлар ва­ вилоят волийлари ишига алоҳида­ аҳамият берган. «Тузуклар»да қайд этилишича, вазирлар асиллик ва то­за насллик, буюклик; ақлу фаро­сат; сипоҳу раият аҳволидан хабардорлик ва уларга хушмуомала бўлиш; сабру бардошлилик ва мулойимлик сифатларига эга бўлиши шарт эди. Жумладан,  «Яна тажрибамда кў­риб билдимки, — дейди­ соҳибқирон, — давлат агар дину диёнат асоси­да қурилмас экан, тўра-тузукка боғланмас экан, ундай салтанатнинг шу­куҳи, қудрати ва тарти­би йўқолади. Бундай сал­танат яланғоч одамга­ ўхшарким, уни кўрган ҳар­ кимса, назарини олиб­ қочади. Ёхуд касу нокас тап торт­май кириб чиқадиган томсиз, эши­ги-тўсиғи йўқ уйга ўхшайди. Шунинг­ учун ҳам мен ўз салтанатим бино­сини дини ислом, тўра ва тузук асосида­ мустаҳкамладим. Салтанатни бошқари­шимда учраган ҳар қандай воқеа ва иш­ни тўра ва тузук асосида бажардим», деб ёзган.

«Тузуклар»да таъкидланишича, Те­­мур ўз вазирларига нисбатан меҳ­рибон бўлган. Шунингдек, уларни ортиқча сийламаслик лозимлигини ҳам айтиб ўтган. Зотан, Темур «Вазир золим бўлса, салтанат ишлари тез муддатда парокандаликка учрайди» деб ҳисоблаган. Вазирларнинг вазифаларини тафтиш этаётганда, ўз ворисларига туҳмат ва ҳиссиётларга берилмаслик кераклигини алоҳида уқтирган.  Ушбу ғояларнинг аҳамияти шу даражада баландки, ҳатто, Ўзбекистон Республикаси Президентининг   “Маънавий-маърифий ишларни тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги Қарори  унинг амалий ифодаси  бўлди, десак муболаға бўлмайди.

Дарҳақиқат, Харакатлар стратегиясининг бешинчи йўналиши ташқи сиёсат ва ташқи иқтисодий фаолият билан боғлиқ. Унинг барча йўналишлари, авваламбор, халқимиз учун муносиб турмуш шароити яратиш, мамлакатимизнинг жаҳон ҳамжамиятидаги нуфузини янада ошириш, тинчлик ва барқарорлик, хавфсизликни таъминлашга қаратилган. Ушбу демократик талаблар ва халқаро мезонларга тўлиқ жавоб берадиган мамлакатимиз ташқи сиёсати Концепцияси Президентимиз Шавкат Мирзиёев томонидан янги босқичда амалга ошаётганлиги барчамизни қувонтиради. 
   Бугунги кунда Ўзбекистоннинг хорижий мамлакатлар, аввало, қўшни давлатлар билан олиб бораётган очиқ, конструктив, ўзаро манфаатли ташқи сиёсати Марказий Осиё минтақаси учун муҳим аҳамият касб этмоқда.

Давлатимиз раҳбари ўтган даврда Туркманистон, Қозоғистон, Россия, Хитой, Қирғизистон, Қозоғистон, Тожикистон каби қўшни давлатлар билан яхши қўшничилик муносабатларини йўлга қўйдики, буларнинг барчаси мамлакатимизнинг хорижий давлатлар билан муносабатларни янада ривожлантириш ва мустаҳкамлаш йўлида изчил сиёсат олиб бораётганидан далолатдир.  Дарҳақиқат, Президентимиз БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясидаги нутқида таъкидлаганидек, ўтган қисқа вақт мобайнида минтақада мутлақо янги сиёсий муҳит яратишга эришилди. Қувонарли томони  шундаки, давлатчилик тарихимизга назар ташласак, мана шундай дипломатик ўзаро ҳамкорлик муносабатлари Амир Темур даврида ҳам амалга ошганлигининг гувоҳи бўламиз.   Жумладан,        Амир Темур ўзи яшаб турган жамиятни энг етук жамият қилиш учун, фаровон ҳаёт бўлиши учун курашибгина қолмай, балки уни бутун дунёда тантана қилиши, довруғ солиши мумкинлигига ишонган ҳам эди. Ҳуқуқий давлат барпо этиш йўлидан бораётган Ўзбекистон учун, айниқса ёшларимиз учун ҳам, халқимиз учун ҳам “Темур тузуклари”да жамият, шахс, қонун масалаларида белгиланган ўгитларни ўрганиш ҳар жиҳатдан муҳим манба бўлиб хизмат қилади. Зеро, қонун устуворлигини таъминлаш масалалари ўзбек давлатчилиги тарихида алоҳида ўрин тутгани ва амалда қўлланилгани бугунги кун учун ҳам назарий, ҳам амалий аҳамият касб этади. Агар бугунги кунда Ўзбекистоннинг ташқи савдо ва халқаро муносабатлари янги босқачга кўтарилиб, инновация ва технологиялар юртимизга кириб келаётган бўлса, мазкур сохадаги ишлар ҳам Амир Темур даврида катта аҳамият касб этган.

Феруза Мухитдинова,
Юридик фанлар доктори