Риэлторлик фаолияти бўйича қонунчилигимизда етарлича ҳуқуқий асослар мавжуд. Яқинда ҳам сенаторларимиз янги таҳрирдаги “Риэлторлик фаолияти тўғрисида”ги қонун лойиҳасини маъқуллашди. Мазкур қонун ҳужжатида риэлторлик фаолиятининг ҳуқуқий асослари такомиллаштирилмоқда. Хусусан, Сенатнинг ялпи мажлисида “Риэлторлик фаолияти тўғрисида”ги қонун муҳокама қилиниб, мамлакатимизда кўчмас мулк бозори кейинги йилларда жадал ривожланаётганлиги, янги турар жой массивлари барпо этилаётгани, ипотека бозори кенгайиб, бозорда норасмий воситачиларнинг ҳам кўпайиб қолгани айтилди. “Яширин иқтисодиёт”нинг олдини олиш, фуқароларнинг ҳуқуқлари бузилишига чек қўйиш мақсадида ушбу қонунни янги таҳрирда қабул қилиш зарурати юзага келгани таъкидланди. 

Сенаторлар томонидан мазкур қонун муҳокама қилиниб, ушбу қонун кўчмас мулк бозори иштирокчиларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфатларини таъминлашга, шунингдек, истеъмолчилар ҳуқуқларини самарали ҳимоя қилишга хизмат қилиши айтилди. 

Дарҳақиқат, сенаторлар маъқуллаган янги қонунга кўра, риэлторлик соҳасида ўзини ўзи бошқариш тизими жорий этилмоқда. Энди жамоат бирлашмалари риэлторларни баҳолаб, уларга сертификат беради ва фаолиятини назорат қилади. Шунингдек, агентлар учун мижоз ишончи, махфийлик ва манфаатлар тўқнашувига йўл қўймаслик бўйича қатъий талаблар белгиланди.

Ижтимоий тармоқларда баралла “Энди сертификати йўқ маклерлар ишлай олмайди”. деб мазкур қонун бўйича шарҳлар берилди ҳам! Лекин қани энди амалда шундай бўлса! Фуқаролар фақат уй-жой сотиб олишда эмас, ижарага уй олишда ҳам қонунан ҳимоя қилинса. Истеъмолчи сифатида амалда ҳар бир ижарачининг ҳуқуқлари ҳимоя қилинса!

Ҳозирги кунда ҳеч қандай ҳужжатсиз, лицензиясиз фаолият юритиб, ҳатто бу ишни касбга айлантириб олиб, даллолликдан келган даромадига рўзғор тебратиб, машина миниб, қўша-қўша уй-жойлар қилиб, хуллас, шунинг ортидан яшаб юрганлар ҳам етарли. Биров, ҳеч қандай қонун уларнинг мушугини “пишт” деяётгани йўқ! Ҳатто ўзингиз истаган манзилдан бир ҳафталаб ижара уй топа олмай, сарсону саргардон бўлсангиз, “маклер”ларнинг бозори бунча чаққон-а, дейсиз! Уларнинг хизмати ҳам арзон эмас-да! Нақд ижара нархининг 50 фоизини қуртдек санаб олишади қўлингиздан. Бу нарх камида 150-200 доллар бўлади. Лекин шунга яраша тезкорлик билан ижара уй топилақолса қани энди.

Кейинги пайтда маклерларнинг ҳам ўзига яраша талаблари, янгича одатлари пайдо бўлган. Энг аламлиси, вақтингизни беҳудага сарфлаб, ишингиз битмаганида сезилади. Шундай пайтда юрагингиз эзилади, ҳа, эзилади. Сизни одам ўрнида кўришмаётгандай туюлади. Сабаби, ижарага уй оламан деб “рентген” текширувларидан ўтасиз, обдон синовдан ўтасиз! Кимлигингиз, қаерданлигингиз, уйда неча киши яшашидан тортиб, касбу корингизгача суриштирилади. Аввалига маклер сизга уй эгасининг талабларини айтади. Тўғрироғи, сиз ва сизга ўхшаган ижарачиларни аввал у саралаб, “филтр”дан ўтказади. Агар айтилган ҳамма талабларга мос келсангиз, кейинги босқичга ўтилади. Худди ўқишга ё ишга кираётгандай ўзингиз, оилангиздагиларнинг шахсини тасдиқловчи ҳужжатларни нусхалаб, маклер жаноби олийларининг қўлига топширасиз. Лекин ҳозиргина сизга ваъда бериб, хонадон жойлашган манзилга чақириб қўйган уста даллол бирваракайига яна учта мижозни шу ерга чақирганига нима дейсиз?!

Бунақа вақтда чўнтагингизда турган, ойлик маошдан амаллаб янада ошиб кетган ижара ҳақи ва “маклер” учун ажратиб қўйган “кал амаки”нинг сурати туширилган пуллар ҳам иш бермайди. Хонадон соҳибининг қаршисида худди биронта имтиҳон ёки синовдан ўтаётгандай ҳаяжонланиб гапирасиз. Сабаби, сиз олмасангиз, бирорта ортиқча талабингиз бўлса, масалан, ижарага олинаётган уйда яшашингиз учун уйда йўқ шкафми ёки пардами, нимадир керак бўлиб қолса, гапингизни ичга ютасиз. Бунақа вақтда ортиқча талаб қўйишнинг ўзи ортиқча. Тўғрироғи, уй эгасига кўпроқ гапириб юборсангиз ёки унга сиз ёқмасангиз, (ҳа ёқмасангиз!!!) остонада навбат кутиб бошқа ижарачи турибди ана! Ё борига барака қиласиз-қўясиз, шукур қиласиз, ё...

“Olx.uz”dagi qalloblar

Амалдаги белгиланган қонун-қоидалар бир томону ҳаётнинг қонунлари бошқа томонда, десам, гапларимга қарши чиқманг. Мана, сизга бунинг ҳаётий исботи! Ҳозирги кунда устомонлик ҳаётнинг ҳар бир жабҳасига кириб келди. Мен айтмоқчи бўлган ҳолатни устомонлик эмас, қаллоблик деса ҳам бўлади аслида. Сабаби, очиқ-ойдин алдаш, фирибгарликни бошқа нима деб аташ мумкин?!

Эълонлар рўхатидан керакли хонадонни топиб, кўрсатилган рақамга қўнғироқ қилсангиз, жавоб ўрнига телефонингизга смс хабар келади дарров. Хабарни ўқисангиз унда шундай сўзлар ёзилган бўлади: “Ассалому алайкум квартира масаласи бўйича телеграмдан (телефон рақами кўрсатилган!) ёки @Arenda005ga ёзинг” ёки бошқачароқ “Ассалому алекум квартира бойича телеграмдан @velmorra1 ёки (телефон рақами) га ёзинг”. Ҳозир имло хатоларига эътибор берадиган пайт эмас, деб ёзасиз ҳам... Кейин сизга телеграм каналга уланиш эвазига маълум бир миқдордаги, масалан кўп эмас, 50 минг сўм пул тўлаш таклиф қилинади. Пулни тўлайсиз ҳам. Сизни телеграм каналга улашса кошки эди. Улашганида ҳам ижара уй топилақолса кошки эди... Энг ёмони, ҳам нақдингиз, ҳам вақтингиз кетади.

Эътироз билдириб, хабар қолдирсангиз, телеграмдаги манзилдан овозли хабар келади: “Опажон, телеграм каналга улансангиз, фақат сизга ёққан уй эмас, бошқа яна кўп уй эгаларини телефон рақамлари бор” дейди мулойим овозли бир қиз.       

         Қани энди ўша қиз айтгандай ижарага берилаётган уй ростдан ҳам сизга буюрса. Бу фақат орзу холос! Аслида сиз алданганингизни кейинроқ сезасиз, балки анча вақт сезмайсиз ҳам. Ишларингиздан ортиниб, вақт топиб, энди телеграм каналдаги чиройли суратларни кузата бошлайсиз. Замонавий техникалар билан тўла жиҳозланган, евро ремонт қилинган хонадонларга маҳлиё бўлиб, уларнинг арзон нархидан ҳайратга тушасиз ҳам. Лекин кўрсатилган рақамлар ё ишламайди ё яна қўнғироқ қилганингизда боягига ўхшаш хабар келади.

Алданганингизни билгач эса... нима қиласиз?! Нима қилардингиз, ижара уй қидиришнинг бошқа йўлларини излайсиз. 50 минг сўм пул учун, қанча хунобингиз ошмасин, сизни алдаган қаллобларни судга бермайсиз ёки уларнинг устидан ички ишлар органларига хабар ҳам бермайсиз. Кўпчилигимиз алдансак, одатда, шундай йўл тутамиз-да! Шундан осони борми бизга! Лекин сизга ўхшаб шу “арзимас пул”га алданаётганлару бунинг ортидан шу ишни “касб”га айлантириб олган фирибгарлар қанчадан-қанча бугун! Таассуфки, уларни назорат қиладиганлар эса, ҳозирча йўқ!

 “Уй бозори”даги даллоллар

Ижара уй тополмай, сарсон бўлгач, ишингиз битмагани, камига шунча қимматли вақтингиз кетганига ачинасиз, қаршингиздаги кўзи пулдан бошқа нарсани кўрмайдиган, хаёлида пулдан бошқа нарса йўқ даллолга эса, ич-ичингиздан ачиниб, садқаи одам кет, дейсиз-да, йўлингизга кетасиз. Бир кунда уч-тўртталаб уйни тавсия қилган маклерлар ҳам “орада яна бошқа маклер бор эди-да, тўғри тушунасиз” деган важ билан ишингизни орқага сурса, пойтахтнинг бир бурчагидаги уй бозорига боришга мажбур бўласиз. Халқ тилида “уй бозори” деб номланган бу манзилда ҳам анойилар офис очиб ўтиргани йўқ. Бу бозордаги риэлторларнинг офисчасига кирсангиз, стол устида турган дафтарлару талабалар тутадиган елим қоғозли файлларга солинган рўйхатларни кўриб, ҳайратга тушасиз. Кошки, энди сизга керак манзилдан арзонроқ ижара уй топила қолса...

Нархлар осмонда! Сиз айтган нархни эшитиб, энсаси қотади риэлторларнинг. Шахсингизни, ҳа, шахсингизни обдон суриштириб, кейин бошдан оёқ сизга разм солишади-да, уй эгасига қўнғироқ қилишади. Уй эгасининг ҳам талабу нағмалари етарлича! Пулни олиб, жимгина яшашингизга қўйиб берса, кошки эди. Янгилигингизни ҳисобга олиб, худди уйидан бирорта нарсани сиз ўғирлаб кетадигандай ҳафтасига икки марталаб уйига келиб кетадиганлар бор. Ижарачи эса, ҳаммасига, ҳамма шартларга кўнишга мажбур, ҳа, мажбур!!! Бизда фақат қоғозларда ижарачилар учун имтиёзу шартнома талабларининг бажарилиши. Қоғоз эса, бир бурчакда қолиб кетади. Ким ҳам уй эгаси билан баҳслашиб юрарди бу борада. Ўзининг, асабларининг тинчи учун ҳам уй эгаси томонидан қўйилган барча шартларга кўнишга мажбур!

Талаб борми, ечим топилади

Яқинда бир танишимдан телеграм манзилимга хабар келди. Хабарда кўрсатилган эълон билан таниша туриб, очиғи, қувондим. Ижарачиларнинг ҳам елкасига шамол тегадиган бўлибди, деб қўйдим. Ўртада ҳеч қандай даллоллик хизмати йўқ, ижарага уй керакми, марҳамат, оилавий шароитингиздан келиб чиқиб, ўзингизга мос жойни олаверасиз. Юнусобод туманида тадбиркор ташаббуси билан замонавий йўсинда қурилган ижара уйлар бўйича эълонда кўрсатилган рақам билан боғланиб, офис менежери билан суҳбатлашиб, ўзимизда ҳам чет элдагидек шарт-шароитли уйларни ижара шартномаси билан ижарага олиш учун имкониятлар яратилаётганлигидан хурсанд бўлдим, рости.

Ёнма-ён қурилган бир қаватли хонадонларда яшаш учун барча шарт-шароитлар яратилган. Оилали одамларга, масалан, уйда меҳмон кутиш учун бироз ноқулай бўлиши мумкиндир, лекин талабалар ёки ёш оилалар, пойтахтга қисқа муддатли курсларда ўқигани ёки ишлагани келганлар учун бу ижара уйлар анча қулай вариант, деб ўйлайман. Сабаби, биринчидан, маклер хизмати йўқ! Иккинчидан, уй эгаси, унинг кўнглига қараш, у билан муроса-мадора қилиш деган ортиқча дахмаза умуман йўқ! Учинчидан, айни кунларда бу ижара уйлар янги ва хали ҳеч ким яшамагани учун ҳам худди янги уйга кўчиб киргандек яхши кайфиятда яшаш мумкин. Энг муҳими, метро бекатигача бир кунда икки марта бепул автобус хизматини ҳам ташкил қилишибди. Бундан ташқари, ўзингиз билан қўшимча уй жиҳозларини олиб киришингиз ёки бу ерда яратилган шароитлар, яъни фаррош хизматидан ҳам (пуллик хизмат) фойдаланишингиз мумкин экан. Албатта, пуллик хизмат бўлса ҳам, бундай шароитларнинг борлиги яхши-да! Бундай қулай имкониятлар пойтахтимизнинг бошқа ҳудудларида, барча туманларида ҳам яратилса, тадбиркорлар фақат мўмай даромад топиш ҳақида ўйлайвермай, мана шундай замонавий фикрлаб, “мусофирлар маҳаллалари”ни ташкил қилишса, ижарачилар маклерлар учун ортиқча пул сарфлашу ортиқча сарсонгарчиликлардан қутилишар эди. 

Тўғри, мен мақтагандек ижара уйларда ҳам ижарачилар коммунал тўловларни ўзлари тўлашади, бу белгиланган ижара нархи ичига кирмайди. Бундан ташқари, олдиндан тўлов қилинади ва яна бир ойлик ижара ҳақи ҳам қўшимча равишда олдиндан тўланади. Демоқчиманки, мана шундай ноқулай шартлар бўлмаса, ижарага олиш шартлари ҳам шундай хизматларни таклиф қилаётган тадбиркорларнинг рақобати эвазига ижарачи учун манфаатли бўлса. Лекин бунга фақат орзу билан эмас, ҳаракат билан ҳам эришилади. Юқоридаги ҳаёт ҳақиқатларидан келиб чиқиб айтадиган бўлсам, қонунчилигимизга ҳам ижарачи истеъмолчилар манфаатини кўзлайдиган нормаларни киритиш вақти етиб келди, деб ўйлайман.       

Гулбаҳор ОРТИҚХЎЖАЕВА,
“Инсон ва қонун” мухбири