Бугунги кунда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари ўртасидаги молиявий муносабатларда гаров муҳим ҳуқуқий воситалардан бири ҳисобланади. Айниқса, кредит олиш, қарз бериш ёки бошқа шартномавий мажбуриятларни таъминлашда гаровдан кенг фойдаланилади. Бироқ гаровга мол-мулк қўйишнинг ўзи етарли эмас. Бу жараён қонунчиликда белгиланган талаблар асосида расмийлаштирилиши лозим. Хўш, гаров шартномаси қандай тузилади? Унда қайси маълумотлар акс эттирилиши керак? Қандай ҳолларда гаров шартномасини нотариал тасдиқлаш талаб этилади? Ушбу саволларга Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 271-моддаси асосида жавоб берамиз.

Фуқаролик кодексининг 271-моддасига мувофиқ, гаров тўғрисидаги шартномада гаров нарсаси ва унинг баҳоси, гаров билан таъминланадиган мажбуриятнинг моҳияти, миқдори ҳамда бажарилиш муддати кўрсатилиши лозим. Шунингдек, шартномада гаров нарсаси ва таъминланаётган мажбуриятни идентификация қилиш учун етарли бўлган маълумотлар акс эттирилиши мумкин.

Масалан, фуқаро банкдан 100 миллион сўм кредит олиб, ўз автомобилини гаровга қўядиган бўлса, шартномада автомобиль ҳақидаги зарур маълумотлар, унинг баҳоси, кредит миқдори ва қарзни қайтариш муддати белгиланади. Бу эса тарафлар ўртасидаги ҳуқуқий муносабатларни аниқлаштириш ва келгусида юзага келиши мумкин бўлган низоларнинг олдини олишга хизмат қилади.

Шу билан бирга, шартномада гаровга қўйилган мол-мулк тарафларнинг қайси бирида эканлиги ҳам кўрсатилиши шарт. Яъни мол-мулк гаровга қўювчининг ихтиёрида қоладими ёки гаровга олувчига топшириладими, ушбу масала шартномада аниқ белгиланиши керак.

Қонунчиликда гаров нарсасини идентификация қилишнинг нисбатан соддалаштирилган тартиби ҳам назарда тутилган. Хусусан, гаровга қўйилаётган мол-мулкни умумий тавсифлаш, шу жумладан, уни муайян тур ёки тасниф сифатида кўрсатиш орқали аниқлаш мумкин.

Масалан, тадбиркорлик субъекти ўз фаолиятида фойдаланадиган муайян турдаги ишлаб чиқариш ускуналарини гаровга қўйиши мумкин. Бундай ҳолатда мол-мулкни идентификация қилиш учун етарли бўлган умумий тавсифдан фойдаланишга йўл қўйилади.

Бундан ташқари, гаров билан таъминланадиган мажбуриятни гаровга қўйилган мол-мулк қийматидан қопланиши мумкин бўлган энг юқори суммани кўрсатиш орқали ҳам идентификация қилиш мумкин. Бу қоида тарафларга гаров билан таъминланадиган мажбурият доирасини олдиндан белгилаш имконини беради.

Мазкур модданинг яна бир муҳим жиҳати гаров шартномасининг шакли билан боғлиқ. Қонунчиликка кўра, гаров тўғрисидаги шартнома мажбурий равишда ёзма шаклда тузилиши керак. Демак, тарафларнинг оғзаки келишуви гаров шартномаси учун белгиланган ёзма шакл талабининг ўрнини боса олмайди.

Айрим ҳолларда эса гаров шартномасини оддий ёзма шаклда тузишнинг ўзи етарли бўлмайди. Қонунчилик бундай шартномаларни нотариал тартибда тасдиқлашни ҳам талаб қилади.

Жумладан, ипотека тўғрисидаги шартнома нотариал тасдиқланиши лозим. Шунингдек, нотариал тартибда тасдиқланиши керак бўлган шартнома бўйича мажбуриятларни таъминлаш мақсадида кўчар мол-мулк ёки мол-мулкка бўлган ҳуқуқларни гаровга қўйиш тўғрисидаги шартнома ҳам нотариал тасдиқланиши шарт.

Бироқ қонунчиликда ушбу талабдан истисно ҳам белгиланган. Хусусан, бирламчи бозордан кўчмас мулк ва транспорт воситаларини сотиб олиш чоғида тузиладиган ипотека ҳамда гаров шартномалари учун мажбурий нотариал тасдиқлаш талаби назарда тутилмаган.

Масалан, фуқаро бирламчи бозордан янги қурилган хонадон ёки янги автомобиль сотиб олиш учун кредит расмийлаштираётган бўлса, ушбу харид билан боғлиқ ипотека ёки гаров шартномасини мазкур модда асосида нотариал тасдиқлаш талаб этилмайди.

Бироқ бу ҳолат шартномани ёзма шаклда расмийлаштириш ҳамда қонунчиликда назарда тутилган бошқа талабларга, жумладан, тегишли ҳолларда давлат рўйхатидан ўтказиш қоидаларига риоя этиш мажбуриятини бекор қилмайди.

Шу нуқтаи назардан, гаров шартномасини тузишда нафақат мол-мулкнинг қиймати ва мажбурият миқдорига, балки шартноманинг шакли, уни тасдиқлаш ва расмийлаштириш тартибига ҳам алоҳида эътибор қаратиш зарур.

Хулоса

Хулоса қилиб айтганда, гаров шартномаси қарздор ва кредитор ўртасидаги муносабатларни ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солиш, мажбуриятлар бажарилишини таъминлаш ҳамда тарафларнинг мулкий манфаатларини ҳимоя қилишда муҳим аҳамият касб этади.

Фуқаролик кодексининг 271-моддаси гаров шартномасининг мазмуни ва шаклига нисбатан аниқ талабларни белгилайди. Унга кўра, шартнома ёзма шаклда тузилиши, гаров нарсаси ва таъминланаётган мажбуриятни аниқлаш учун етарли маълумотларни ўз ичига олиши, қонунда белгиланган ҳолларда эса нотариал тартибда тасдиқланиши лозим.

Шу боис фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари гаров муносабатларига киришишдан аввал шартнома шартларини пухта ўрганишлари, гаровга қўйилаётган мол-мулкнинг ҳуқуқий ҳолатини текширишлари ва уни расмийлаштиришда қонунчилик талабларига қатъий риоя этишлари мақсадга мувофиқдир.